Минералите што учествуваат во градбата на карпите се нарекуваат петрогени минерали. Најважни петрогени минерали кои учествуваат во градбата на карбонатните карпи се карбонатите. Карбонатите се соли на јаглеродната киселина. Минералите од оваа група настануваат со излачување и таложење од топли и студени раствори и води, како и со процесите на дезинтеграција на магматските минерали кои содржат цалциум и магнезиум. Карбонатите се најмногу застапени кај седиментните карпи и тоа како главни состојки. Поважни петрогени минерали се калцит и доломит.

Според хемискиот состав калцитот е калциум карбонат. Кристализира хексагонално. Во карпите најчесто се појавува во вид на зрна или правилни ромбоедри. Цепливоста му е убаво изразена. Бојата може да биде млечно бела, бела, сива, жолтеникава, а може да биде безбоен или бистар како стакло. Најмногу е застапен во мермерите, варовниците и лапорците.

Доломитот според хемискиот состав е карбонат на калциум и магнезиум. Кристализира хексагонално. Најчесто се јавува како ромбоедарски кристали или во форма на зрна. Цепливоста му е совршена. Бојата е различна, но најчесто е жолта или бела. Настанува со преобразба со замена на дел од калциумот со магнезиум. Како битна состојка се појавува кај седиментните карпи: доломитски варовници, доломитски мермери и др.   

 

2.1. Варовници

Варовниците се седиментни карпи кои по хемискиот состав се калциум карбонат. Изградени се од минералот калцит (CaCO3) кој е обично застапен преку 95%. Често се присутни и примеси на манган, железо, глина, песок, магнесиум и др. Според видот на примесите се издвојуваат повеќе вариетети: глиновити варовници (глинени минерали до 50%), песокливи варовници (зрна на кварц и лискун), доломитични варовници (содржина на MgCO3од 10-40%), железовити варовници (лимонит или хематит), битуминозни варовници или "смрдливи" варовници (количество на органски материи).

Структурата на варовниците е кристалесто зрнеста (минералните зрна меѓу себе се непосредно сраснати), оолитска (минералните состојки се тркалезни или елипсоидни чиј средишен дел е претставен со зрно песок или фосил), органогена (изградена од остатоци од животинско и растително потекло).

Текстурата е масивна (минералните честички немаат одредена просторна ориентација, па карпестата маса има едноличен изглед) или слоевита (се издвојуваат плочести делови, пластови со јасно издвоени пластови површини).

Бојата им варира во широки граници од сивобела, преку сива, сина, руменикава, зеленикава до црна, што зависи од присутните примеси.

Генетски гледано варовниците настануваат на повеќе начини:

1. Најголеми маси настануваат со таложење на скелети и оклопи на изумрени макро и микроорганизми изградени од калциум карбонат (корали, брахиоподи, амонити, цефалоподи, нумулити) таложени во океанските и морските простори и езерски животни и седиментациони средини.

2. Варовниците настануваат и по хемиски пат со таложење на цалциум карбонат во морска вода без учество на органска материја или со губење јагленова киселина од вода која содржи растворен цалциум хидрокарбонат.

3. Варовниците настануваат со таложење морски алги кои содржат поголеми количества калциум карбонат (диплопори, литотамниски алги).

4. Варовниците настануваат и како механички талози од порано распаднатите и преталожени парчиња од варовници.  

2.2. Доломити

Доломитите се карбонатни карпи изградени од минералот доломите CaMg(CO3)2 кој е застапен и до 45-50%. Може да содржат многу примеси, посебно калцит и глиновити минерали, гипс, анхидрит, опал, органски материи и.т.н. Од варовниците со кои имаат големи сличности доломитите се разликуваат во послабата растворливост во солна киселина (NCl) и механички полесно се распаѓаат во ровка маса слична на песок наречена доломитски грус или доломитски песок.

Структурата е зрнеста (минералните зрна меѓу себе се циментирани со некоја природна врзива материја).

Текстурата е масивна до слоевита.

Бојата им е најчесто млечнобела, а поради примесите може да биде и сива, жолтеникава, руменикава до темносива.

Доломитите настануваат на повеќе начини:

1. Со процесот на доломитизација, т.е. замена на дел од калциумовата супстанца кај варовниците со магнезиумова супстанца.

2. Примарно од раствори со таложење на двојни соли CaCO3 и MgCO3 како хемиски седименти.

2.3. Мермери

Мермерите се масивни пара метаморфни карпи кои настануваат со метаморфоза на варовници и доломити. Минералошки се изградени од минералот калцит-калцитски мермери или доломит-доломитски мермери. Покрај овие минерали може да се појават и други споредни минерали како кварц, лискун, хлорит, графит, епидот, фелдспати, магнетит и др. Доколку содржат лискуни, таквите мермери се викаат циполини.

Структурата кај мермерите е гранобластична (минералните состојки имаат иста големина и приближно изиметриски состав).

Текстурата е масивна (рамномерен распоред на минералните состојки во карпата) и поретко шкрилава или лентеста.

Бојата им е мошне разновидна и варира од бела до црна. Наполно чистите мермери имаат бела боја. Присутните примеси ги бојат мермерите во сива, сина, зелена, жолтеникава, црвена боја.

Мермерите се доста распространети карпи во земјината кора. Најчесто се јавуваат во вид на големи маси или како леќи со различна големина во терените изградени од кристалести шкрилци.

За карстната морфогенеза најбитна особеност на карбонатните карпи е нивната растворливост во вода. Растворањето се врши во чиста, но особено во вода која содржи јаглена киселина (H2CO3). Количеството на карбонатните карпи кои се раствораат во чиста вода се релативно мали. Еден литар вода раствора 11-16 мгр карбонат. Тоа значи дека чистата вода е заситена ако содржи 12-15 мгр карбонати во 1 л. Но кога во водата се наоѓа растворена јагленова киселина тогаш нејзината растворувачка моќ повеќекратно се зголемува (1 л вода може да раствори дури 1 г карбонати). При содржина на јагленовата киселина од само 1 мгр/л, растворањето на карбонатот во водата се зголемува на 50-60 мгр/л. Јагленовата киселина настанува на тој начин што атмосферската вода (H2O) го апсорбира јаглеродниот диоксид (CO2) од воздухот и така создава благ раствор на јагленова киселина (H2CO3).

H2O+ CO2= H2CO3

Јагленовата киселина ја напаѓа карбонатната карпа-калциум монокарбонат и ја претвора во кисел калциум карбонат, или калциум бикарбонат кој е крајно растворлив во вода.

H2CO3+ CaCO3=Ca(HCO3)2

Како хемиско соединение калциум бикарбонатот е непостојан бидејќи во него јагленовата киселина е мошне лабилна. Таа од соединението лесно се губи со евапорација на H2O или со губитокот на CO2, без разлика дали тоа се случува во океанските, морските или езерските басени, или пак во коритата на површинските и подземните реки.

Има повеќе причини за губење на CO2: зголемување на температурата на водата, нејзино распрскување, намалување на атмосферскиот притисок и негова асимилација од растенијата. Со зголемување на температурата на водата се намалува содржината на CO2. Тоа предизвикува лачење на карбонат во растворот на калциум бикарботатот. При распрскување на водата кај слаповите и водопадите на површинските и подземните реки се ослободува CO2, а со тоа од растворот се лачи Ca(HCO3)2. Со намалување на воздушниот притисок доаѓа до опаѓање на парцијалниот притисок на CO2 во водниот раствор. Тој се ослободува, а се лачи CaCO3. Влијанието на растенијата се манифестира преку асимилација, т.е. со земање на CO2 од водата. Ваквото таложење на карбонатот се разликува од неговото директно лачење од водата. Секој од наведените причинители предизвикува обратен процес. Од растворот се лачи неутрален калциум карбонат кој не се раствора во вода. Тоа се споменатите травертин и бигор.   

Ca(HCO3)2= H2O+ CO2+ CaCO3

За растворање на карбонатните карпи од најголемо значење е количеството на CO2 во водата на атмосферските врнежи. Колку е поголемо неговото количество поголема е и растворувачката моќ на водата. Количеството на CO2 во водата директно зависи од парцијалниот притисок на овој гас во атмосферата и од температурата на водата. Парцијалниот притисок на CO2 во атмосферата е мал и изнесува 0.02%. Сепак тоа е доволно 1 л вода да може да раствори 64 мг/л карбонат. Тоа е 4 пати повеќе од количеството што може да го раствори 1 л чиста дестилирана вода (16 мг/л). Меѓутоа треба да се напомене дека содржината на CO2 во почвата покриена со вегетација е значително поголема. Температурата на водата влијае директно врз содржината на CO2. На 20°C водата содржи 2 пати помалку CO2 отколку на 0°C (0°C еден литар вода содржи 1.01 мг/л CO2, додека на 20°C само 0.52 мг/л). Поради тоа ладната вода раствора поголеми количества карбонати отколку топлата. На температуре од 4°C 1л вода раствора 119.7 мг/л, на 14°Ц околку 105, а на 20°C само 95.6 мг/л. Водата што се впива во растреситата почва, во допир со корењата на растенијата добива значителни количества CO2, што зависи и од почвената температура. Постоењето вегетација и дебел почвен супстрат, богат со хумус и др. органски киселини овозможува 1 л дождовница да апсорбира дури 1.5г CO2. Топлата и влажна клима го смалуваат количеството апсорбиран CO2од воздухот. Но бујната вегетација во ваквите климатски услови со трулење на растенијата создава агресивна јагленова киселина чија растворувачка моќ е 100 пати поголема од растворувачката моќ на јагленовата киселина што јаи ма во дождовницата. Со тоа во потполнос се компензира негативното влијание на повисоките температуре врз ефектот на растворањето на карбонатните карпи, односно се јавува интензивен процес на карстификација.

Како краен продукт на растворањето на карбонатните карпи се јавува резидијалната глина или црвеница (terra rossa). Таа е нерастворлив остаток на карбонатните карпи. Во чистите варовници има само 0.3-0.5 % нерастворливи состојки. Црвеницата се состои од силициски кварц (SiO2) и оксиди на железо (Fe2O3). Тие заедно ја сочинуваат глината.

Подземни ерозивни карстни форми настануваат со разорување на карпестите маси и тоа преку:

- растворачкото дејство на водата (корозија);

- механичкото дејство на водата (ерозија) и

- комбинација на претходните два начина.

4.1. Пропасти

Пропастите се подземни карстни форми чиј влез е на површината на теренот и се спуштаат во длабочината на карбонатната маса преку кос или вертикален канал. Кај пропастите услов е висинското растојание меѓу влезот и дното да биде поголемо во однос на должината на хоризонталната проекција на пропаста. Ова значи дека пропастите може да имаат дури и хоризонтални канали, скалесто подредени. Тие, како и главните канали се предиспонирани долж пукнатини, раседи или слоеви на карпи.

Создавањето на пропастите е условено од карстната и механичката ерозија. Површинската вода понира низ пукнатините во внатрешноста на карбонатната маса и истата ја раствора, односно ги проширува пукнатините. Со зголемување на димензиите на пукнатините површинското истекување на водите престанува и тоа се претвора во подземно. На тој начин се јавува силна подземна циркулација на водата што понира во внатрешноста, односно се јавува механичка ерозија на подземните текови.

Во зависност од степенот на влијанието на карстната, односно механичката ерозија на водата што понира во класификацијата на пропастите може да се издвојат повеќе типови: карстни пропасти, сурнати пропасти, вигледи, понори и други.

4.1.1. Карстни пропасти

Карстните пропасти се создаваат само под дејство на карстната ерозија, со растворање на пукнатините. Тие се суви пропасти, односно вон ив нема подземни водени текови.

Карстните пропасти се делат на ѕвекари и бездни. Ваквата поделба се базира на морфолошките разлики на каналите на пропаста, нивните димензии и начинот на протегање.

Ѕвекарите се плитки пропасти кои завршуваат со мала пештерска сала. Тие се одлика за плиткиот карст.

Бездните се одликуваат со едноставен вертикален канал со значителна длабочина, кој на дното најчесто се стеснува со непроодни пукнатини.

4.1.2. Сурнати пропасти

Сурнатите пропасти настануваат со сурнување на карпестите слоеви. Карстната ерозија ја нарушува нивната стабилност, особено ако во внатрешноста има некоја поголема празнина. На дната кај овие пропасти се забележува сурнат карпест материјал. Сурнатите пропасти се комбинација од корозивниот процес и механичкото уривање на слоевите кое е предизвикано од корозија. На дната од овие пропасти може да се јават и подземни водотеци.

4.1.3. Вигледи

Вигледите се пропасти на пештерските тавани. Низ нив пештерите комуницираат со површината. Корозијата ги нагризува слоевите долж пукнатините и на тој начин се создаваат релативно кратки, вертикални канали низ кои во пештерата се пробива денска светлина.

4.1.4. Понори

Понорите се пропасти во кои се губи водата од површинските речни текови. Кај нив корозијата е потпомогната со механичката ерозија на водата што понира и со материјалот што го внесува (песок, чакал). Понорите може да бидат: постојани, периодични и фосилни.

4.2. Пештери

Пештерите се подземни карстни форми чиј влез се наоѓа на одсеци и истиот е вертикален. Пештерските канали во внатрешноста на карбонатната маса се хоризонтални или благо наведнати.

Кај големите пештери каналите може да бидат распоредени на повеќе нивоа, а секое ниво претставува одреден стадиум во морфолошката еволуција на пештерата (најниското ниво е најмладо). Според генетската класификација се двојат: подкапини и прави пештери.  

4.2.1. Подкапини

Подкапините се кратки пештери во кои дневна светлина има до нивниот краен дел. Обично се сретнуваат по страните на клисурите, во подножјата на отсеците или во нивото на речните корита. Влезниот дел на подкапините е обично полиран со корозивното делување на атмосферската вода и има благо вдлабната форма. Правите подкапини се надвор од влијанието на механичката и хемиската ерозија. Тие се потполно суви и во нив нема подземни речни текови.

4.2.2. Прави пештери

Правите пештери се долги, често со мошне разгранети подземни канали кои се протегаат длабоко во внатершноста на карбонатната маса. Сите поголеми системи на пештерски канали настанале со хемиска и механичка ерозија на подземните водни текови кои денес или некогаш протекувале низ нив.

Според разгранетоста на пештерските канали пештерите се делат на прости и сложени. Простите пештери се состоја само од еден, повеќе или помалку едноставен канал. Сложените пештери се разгранети системи на подземни канали кои може да бидат распоредени и на повеќе нивоа.

Во зависност од тоа дали во пештерите постои речен тек тие се делат на речни и суви пештери.

4.2.2.1. Речни пештери

Низ речните пештери протекува подземна река која се разгранува како и површинските реки. Подземниот речен тек се движи преку слапови и водопади, низ теснини и сифони, или се заезеруваат со мирни езера. Според хидрографската функција речните пештери се делат на понорски и сифонски. Понорските пештери претставувале понори на површинските водотеци. Сифонските пештери се пештерски канали од кои на површината излегуваат или некогаш излегувале подземни водни текови во вид на силни извори (врутоци). Тие се нарекуваат и изворски пештери. Во зависност од режимот на подземниот тек што тече низ пештерата, речните пештери се делат на постојани и периодични. Постојани речни пештери се оние во кои има постојан речен тек. Периодични речни пештери се оние во кои подземниот речен тек се јавува периодично, најчесто во влажниот дел од годината. 

4.2.2.2. Суви пештери

Сувите пештери денес се надвор од хидрографска функција. Со исчезнување на пештерската река е прекинато изградувањето на пештерата со механичка ерозија. Натамошната морфолошка еволуција е поврзана со дејството на водата прокапница и со уривање на таваните на пештерите.

Пештерските украси се формираат со лачење на карбонатот од водниот раствор. Бидејќи јагленовата киселина, во водниот раствор е лабилно соединениеод неа лесно се губи јаглеродниот диоксид, што има за последица лачење на неутрален калциум карбонат.

Во зависност од начинот на прилив на водата во подземните маси се разликуваат две групи на пештерски украси:

- украси формирани со капење на вода од таванот и пештерските ѕидови (сталактити, сталагмите, пештерски столбови);

- украси формирани со течење на вода (сливови, драперии, бигорни кади, травертински басени).

5.1. Сталактити

Сталактитите се пештерски украси карактеристични за таванот од кој висат во најразлични облици. Кај правите сталактити (сталактити од I тип) формирањето започнува со растење на т.н. калцитни цевчиња (макарони). По надоаѓањето на водата заситена со раствор на калциум бикарбонат, која струи низ многу тесни пукнатини, во пештерскиот простор, доаѓа до ослободување на CO2 од растворот поради промена на притисокот, температурата или влажноста. Поради нарушувањето на рамнотежата во растворот, т.е. во капката вода која се формира на излезот на пукнатината, доаѓа до таложење на калциум карбонат во вид на тенок прстен на контактот со карпата. Со текот на времето овој процес напредува, па калцитните цевчиња може да достигнат должина и преку 1 м. Ѕидовите на калцитното цевче се потенки и од пола милиметар, а пречникот е обично околу 5 мм колку што изнесува и пречникот на капката вода. Во пештерите со голема влажност и дотек на вода, на надворешната страна на цевчето се создава тенок слој на вода од кој исто така се издвојува CaCO3 и доаѓа до растење на сталактитите во широчина. За овој тип на сталактити карактеристичен е прстенест пресек со иницијално цевче во средината. Со дополнителни процеси може да се формираат сталактити со чудни форми и димензии. Така со запушување на централното цевче водата може, преку пукнатини во самиот сталактит, да стигне до надворешниот ѕид и да формира различни ексцентрични облици, задебелувања и сл. Како секундарни облици на сталактитите може да се формираат различни сферни форми т.н. коралоиди. Нивното формирање се објаснува со излачување на CaCO3 од тенкиот воден слој околу ситно јадро кое може да е претставено со честица прашина, парче карпа и сл. Коралоидите може да се формираат и на сите останати површини од пештерските украси и канали.

Формирањето на сталактитите од II тип е последица од бавното сливање на тенкиот слој и капките вода долж навалените површини на пештерскиот канал. На својот пат до местото на откинување од таа навалена површина, капката вода остава тенок слој наталожен со CaCO3 и на тој начин доаѓа до асиметричен раст на сталактитите. Кај овој тип нема иницијално цевче во нивната внатрешност.

Дебелината на слоевите кај сталактитите е многу мала (помалку од десетиот дел од мм) и најчесто меѓу себе се разликуваат по бојата.

5.2. Сталагмити

Сталагмитите се пештерски украси карактеристични за подот на пештерските канали. Настануваат под дејство на водата прокапница која стигнува во пештерскиот простор. Капките вода откинати од сталактитите или оние кои дотекуваат од пукнатините, во текот на својот пад кон подот губат CO2 и стануваат презаситени со калциум бикарбонат. Во моментот на удар со цврстата подлога, кога процесот на ослободување на CO2 повеќе пати се зголемува, се таложи CaCO3 во вид на концентрични прстени. На овој начин доаѓа до растење на сталагмитите.

Кога водата прокапница паѓа од  помала височина формираните слоеви на калцит се испупчени нагоре, додека со зголемување на височината слоевите добиваат тањирест изглед. Ова се објаснува со поголемата кинетичка енергија од ударот на капката и поголемото распрскување по ивичните делови на сталагмитот. Димензиите и формата на сталагмитите зависи од височината на таванот и концентрацијата на сталактити, односно од местата од кои капе вода. 

5.3. Пештерски столбови

Пештерските столбови настануваат со сраснување на сталактити и сталагмити. Подоцна со сливање на тенкиот воден слој или млазевите на вода по страните на пештерскиот столб, може да се формираат најразлични форми на неговата површина. Понекогаш пештерските столбови толку нараснуваат во широчина што може сосема да ги затворат пештерските канали.          

5.4. Драперии

Драпериите настануваат со линиско движење на капките вода кои зад себе оставаат тенок слој на излачен CaCO3по навалениот ѕид или таванот на пештерата. Во зависност од правецот на движење на капките вода, кој може да биде многу вијугав, или поради спојување на повеќе такви правци под различни агли, се формираат многу убави форми кои наликуваат на набори на завеси. Затоа често место поимот драперија, за овие пештерски украси, се користи и поимот завеса. Слоевите на драпериите може да имаат најразлични бои што даваат многу убав ефект. На удар драпериите даваат различни тонови па затоа уште се нарекуваат и оргули.

5.5. Сливови

Сливовите се најчеста форма на излачен калциум карбонат во пештерите. Се формираат со бавно сливање на тенокиот слој на вода или капките вода преку подлогата. Често покриваат големи површини, а се создаваат и преку ѕидовите на пештерите и сурнатите блокови или пак преку веќе формираните украси. Во зависност од приливот на вода и од староста, овие украси може да имаат различна дебелина, од сосема тенок слој, до повеќе метри кога скоро и да ги затвораат пештерските канали. Градбата им е слоевите, а во зависност од релјефот на подлогата може да имаат најразлични форми.

5.6. Бигорни кади и базени

Слично како кај површинските реки презаситени со растворот на калциум бикарбонат, и од подземните текови или тенките слоеви на вода може, по наидување на препрека или отсек, да се излачат наслојки на бигор и травертин. Подоцна доаѓа до нивно нараснување, создавање бедеми и заезерување на вода, односно формирање на т.н. бигорни кади и базени на навалените површини на пештерските канали. Вакви кади има многу често под сливовите, но може понекогаш да го зафатат и целото дно на пештерата.

5.7. Хеликтити

Хеликтитите се пештерски украси кои растат во различни правци не покорувајќи се на силата на Земјината тежа. Името има грчки корен што значи спирално свиткување. Овие украси уште се нарекуваат и ексцентрични украси. Растат на таванот, ѕидовите или на пештерските украси. Кога се формираат одоздола нагоре се нарекуваат хелигмити. Хеликтитите настануваат како резултат на многу спората циркулација на водата низ пукнатините и со излачување на кристалот калцит на врвот на пукнатината. Се додека приливот на вода е таков да не се создаде капка, на врвот на хеликтитот ќе се создаваат кристали чиј раст го следат силите на кристализација, а не на гравитација. Вака се формираат неправилни и извиени облици со различна должина и широчина. Друг фактор кој влијае врз формирање на овие украси е и струењето на воздухот во пештерите.   

5.8. Корали

Коралите (глобулити) се пештерски украси претставени со разновидни заоблени, топчести, цевчести и други неправилни форми кои се појавуваат на пештерските ѕидови и останатите пештерски украси. Тие имаат слоевита и концентрична градба, а во центарот т.е. на контактот со површината каде се формираат понекогаш има иницијална честица. Се развиваат во услови на висока влажност. Истите многу често се застапени во пештерските канали.

5.9. Хиероглифи

Хиероглифите претставуваат форми кои наликуваат на хиероглифско писмо. Тие се јавуваат на пештерските ѕидови и на веќе формираните украси. Има акумулативни и ерозивни хиероглифи. Првите се формираат кога ќе се наталожи прашина врз тенкиот слој на вода кој наликува на линија. Во сувиот период оваа маса се стврднува формирајќи испакнати линеарни форми. Ерозивните хиероглифи се вдлабнатини со мала длабочина и широчина, исто така формирани на линиите на кои се слива тенок млаз вода.

5.10. Боја на пештерските украси

На пештерските украси може да се забележат скоро сите бои. Бојата зависи од повеќе фактори: содржина и количина на катјони на метали во водата прокапница, оксидационата состојба, големина на кристалот (малите изолирани кристали на калцит се најчесто бели, а големите кристали имаат изразито жолти нијанси), присуство на различни органски супстанци (гуано, чад, јаглен), карактер на вегетацијата на површината на теренот. Сепак, во најголем број случаи содржината на  металните јони имаат најважна улога за различно обоените пештерски украси. Така доколку во водата прокапница има присуство на железо, оксиди, хематит, лимонит бојата на пештерските украси е жолта, жолтеникаво-бела, портокалова, црвена; присуството на манган дава црна, сива или сина боја; присуството на бакар овозможува сина, сино-зелена и зелена боја; сулфурот дава жолта боја; никелот украсите ги бои во јарка жолта или бледо зелена боја; присуството на глина, мил, прашина во водата прокапница дава кафеава, смеѓа, црвенкаста боја. Органските материјали како гуано, хумусни и фулвични киселини пештерските украси ги бојат во црвена, црвено-смеѓа, портокалова, црна, жолта боја.

5.11. Методи за утврдување на старост на пештерските украси

Денес за утврдување на староста на пештерските украси се употребуваат повеќе методи, од кои само два метода даваат порелевантни податоци. Со првиот метод се определува процентуална застапеност на изотопот јаглерод 14C во наталожениот калциум-карбонат на пештерските украси. Со овој метод може да се определи старост од 38000-40000 години, со грешка од 10% и претпоставка дека варовникот во кој е формирана пештерата не го содржи изотопот 14C, односно дека тој е доволно стар во однос на периодот на полураспаѓање на изотопот кој изнесува 5570 години. Друг метод е одредување на односот на содржината на радиоактивните изотопи на уран и ториум, а максималната старост која може да се определи изнесува 350000-400000 години. За овој метод да биде успешен потребно е земениот примерок да биде компактен, непорозен, без примеси и кристализиран како калцит, а не како арагонит. Грешката на овој метод е до 5%. Двата метода се многу скапи и затоа до сега во Р.Македонија за ниту една пештера не е определена староста на пештерските украси.

Во пештерите, според Латтингер и Твртковиц (1986),  постојат повеќе биотопи, односно заедници на жив свет кои се населени во:

  • полумрачните влезови каде живиот свет се сменува во зависност од годишното време;
  • внатрешните делови на пештерите каде на ѕидовите, пештерските украси и пукнатините живеат најтипичните копнени подземни организми;
  • глинената подлога во која живеат автотрофни бактерии многу важни за исхраната на подземните организми кога се во фаза на кукла;
  • гуано (измет од лилјаци) кој е воедно и најхранливиот супстрат во подземјето;
  • тенките слоеви на вода кои се преливаат по пештерските ѕидови и украси;
  • брзите подземни води;
  • површината на заматените води;
  • дното на мирните води каде живеат типични подземни водни животни;
  • просторите помеѓу честиците песок и шљунак во водните наноси.

Организмите чиј цел животен циклус е врзан исклучиво за подземјето се нарекуваат троглобити (Troglobites). Тие се одликуваат со потполно губење на пигментот, закржлавени очи и значително подолги пипалки и сетилни влакна.

  • Троглофили (Troglophiles) се површински организми кои во подземјето поминуваат еден дел од годината (некои примероци може да останат поврзани со подземјето и целиот животен циклус) или пак то аим служи како засолниште и привремено живеалиште. Вакви организми се: мечки, лилјаци, пештерски гулаби, пештерски скакулци и др.
  • Троглоксени (Trogloxenes) се животни кои во подземјето доспеваат случајно или пак се пасивно внесени со вода. Јасна граница меѓу троглофилите и троглоксените понекогаш  етешко да се определи.

Во подземните карстни облици може да се сретнат и бактерии и билки. Бактериите се особено застапени во гуаното, глинената подлога и во внесените органски остатоци. Печурките живеат во тлото или се паразити на инсектите, а во посетуваните пештери се развиваат од внесените спори. Растенијата се среќаваат во влезните делови каде има доволно светлина за асимилација, а се претставени со: мов (Bryophyta), лишаи (Lichenes) и папрати (Filicales).

1. Крешиќ, Невен. Карст и пеќине Југославије. Научна кнјига, Београд, 1988.

2. Колчаковски, Драган. Геоморфологија. Скопје, 2005: 267-322.

3. Латтингер Л., Твртковиќ Н. Зиви свијет подземја. Наше планине, 3-4, Загреб (1986).

4. Стојановиќ, Милорад. Геологија и петрографија. Скопје, 1993.